Salam a millət.Yaxşı ki, bu salam insanların arasinda qalıb. Bir vaxta qədər onu insanlar arasında dini bir termin kimi qoruyub saxlayıblar. Hə düz eşitdiz dini əsaslari var bu sözün . Qurani- Kərimdə bu barədə təkid olunub. Bütün xalqların özünə məxsus qaydada salam verməyi var. Məs: ruslar  "zdrastvuy” və ya "privet” sağlam olun, səninlə danışıram, İngilislər "Hi (hay), Hello” deyərək müraciət edirlər, təxminən bizim dildə bura bax mənasındadır, yada ki, "hey” "ehey” sözləri kimi işlənir. "Good morninq” sabahın yaxşı (xeyirli) deməkdir. Başqa dillərdə araşdırsaq təqribən belə alınacaq. Amma müsəlmanların salamı başqa məsələlər kimi onlardan tam fərqlidir.

  "Salam ələykə” sənə salam olsun mən tərəfdən yəni məndən sənə heç xəta-bəla gəlməz. Sən mənim tərəfimdən amandasan. Başqa İbarətlə (sözlə) desək bir nəfərin başqasına dua etməsidir. Bu da müsəlmanların ayrılmaz əqidələrindəndir.

  Amma a qardaş insanlar arasında çox adət-ənənələr və əqidələr kimi bu "salam”-da day əvvəlki əhəmiyyətini itirib. Daha doğrusu musəlmanlar salamın qədrini bilmədilər. Bu nemətə də şükür demədilər. Day o "Salam ələyk " qalmayıb a qardaş! Qədimdə bir salam ələykə qan bağlayardılar, xətir hörmət var idi onda, indi isə heç xəbər alma. Rəhmətlik Baba Punhan demişkən:    

         O, gündən ki, dönərlə dolub Badikubəmiz 

O, vaxtan möhürsüz olub ibadətimiz.

  Yenədə dərdimiz açıldı: deyəcəksiz başladun deyinməyə. Mən nə edim axı? Onda hər şeyin bir hesab-kitabı var idi. Ağsaqqal, ağ birçək var idi. Ağsaqqalın əlində bir təsbeh, başında isə buxara papaq, ağbirçəkin başında kəlağayı oturardılar öz yerlərində cavan oğlanlar, qız gəlinlər onları görəndə özlərini yığışdırardılar. Səslərini azaldardılar. Gəlib sakitcə salam verib, məsləhət alıb,cox sağ ol deyib, icazə istəyib gedərdilər. Indi isə...? yox heç də sən fikirləşdiyin kimi deyil. Bu təkcə o, vaxtın cavanlarının əxlaqı deyildi. Bu işdə babaların və nənələrin böyük zəhməti var idi. Əvvəla uşaqları yaxşıca tərbiyə etmişdilər sonra da özləri də öz yerlərini yaxşı tanıyırdılar. Özlərini ağa kimi, xanım kimi aparırdılar. Hörmətlərini qorumuşdular, sözü bir dəfə deyib başa salmağı uşaqlara öyrətmişdilər. Insan gərək özündən böyüyə hörmət etsin ki, kiçiklər də onun hörmətini saxlasınlar. Qocalar cəmiyyətin ən yaşlı nəslidir onlardan böyüyü Allah-təaladır. Baba və nənələrimiz ibadət əhli idilər, böyük olan Allahın qarşısında baş əyirdilər. Qurbanı olduğum da onları qocaldıqca nuraniləşdirirdi. O dee Şirəli baba 160-ı ötürmüşdü rəhmətlik. Qədimdəkilər demişkən lap İmam sifəti var idi kişidə. Orta məktəb oxuyanda bizim bir riyaziyyat muəllimimiz var idi, Yasər müəllim, o deyərdi: Qeyri müsəlmanlar cavanliqda gözəlliklərin saxlayırlar, qocalanda daha özlərinə fikr vermirlər. Mən o zaman fikirləşdim ki, axı niyə bunlar belə edir, gözəllik həmişə insana lazımdır. Sonra başa düşdüm ki, yox o, insan əlində deyilmiş, Allah verən nemətin qədrini biləsən gərək. Nataşaya Xudavənd qırx il möhlət verirmiş, o da elə bilirmiş ki, həmişə belə cavan olacaq. Elə ki, Şeytan Nataşanın alnından öpürmüş başlayirmış gözəlliyini itirməyə. Hər dəfə Şeytanın gəlişi onun eybəcərləşməyinə səbəb olurmuş. Öz aramızdı a, Nataşa da lap manyak imiş, əşi İvana it dəyməmişdi ki, o, qala-qala sən də yapışmısan Şeytandan? Nə görmüşdün bu İblis məlunda? qılaydın iki rəkət namaz qovaydın o nacinsi çıxıb gedəydi. Nə çox sənin kimilər birini tapıb keçinərdi də..! 

   Bax elə bu iki rəkət namaz idi Fatmanisə nənəni nurani etmişdi. Rəhmətliyin xanımı axırdı, əl-ayağından gül tökülürdü. Düz başa düşün dedim: Xanımı axırdı. Elə bilərsiz podrası kraskası axırmış yox. Əstəğfirullah heç onlar elə şeyləri görmədilər, istifadə etmədilər.Ona görə də kişiləri onları cox istəyirdi. Axı suni gözəllik müvəqqəti olur kimə lazımdır o gözəllik? Nə bilim kiməsə lazımdıki, bu qədər kraska dolub aləmə aseton iyindən lap baş çartlayır. Yaxşı da ay kişi, bəsdi. Sonra düçar olarsan arvadların qəzəbinə. Daha söhbəti dəyiş. A qardaş yalan deyirəm bəyəm? Yox, düz deyirsən, onun da müştərisi yoxdur ? Kec gedək. Yaxşı, nədən danışırdım? Keçmiş adət-ənənədən! O, zamanın qəşəng toyları olardı, toyxana qurulardı, ertədən qız gəlin gəlib, xonça yazdırıb, biraz da qulaq asıb, mübarək olsun deyib gedərdilər. Qaş-qaralana düşsəydilər qardaşları, ataları və ya nişanlıları evə qədər ötürərdi onları. Sonra da qayıdıb gələrdilər toya.Vağzalı çalınardı bəyi gətirərdilər toyxanaya . Ağsaqqallar yuxarı başda cavanlar bu yanda əyləşərdi, bu minval ilə toy davam edərdi. Ağsaqqallar müğamlardan,qədim xalq  mahnılarından zakaz edərdilər, xanəndələr oxuyardı, ara bir cavanlar da oynayardılar. Bir nəfər də toy bəyi olardı, toyu idarə edərdi ki, qarışıq düşməsin, heç kəs başqasının zakazına girməsin. Bunların hamısını bilirdiz. Bu yaxınlarda ay el oğlu! qəribə bir əhvalat gəldi başımıza. Tanrıqulular kəndində baş verən hadisələr bərk sarsıtdı məni, çoxlu suallarım var bu barədə, mən deyim siz də fikirləşib cavab veriniz. Hanı bizim o, ağsaqqal ağ birçək baba və nənələrimiz  və onların nurani simaları? Cavanların itaətkarlığı? Gəlinlərin aşırma yaylıqlarla tutduğu yaşmaq? Axı Allah təala buyurub ki : Mən yer üzünə nurani qocalara, ibadət edən cavanlara və həyalı xanımlara görə bərəkət göndərirəm. Hanı o vaxtki adət-ənənələrimiz? Onda elçiliklər evlərdə olardı indi harda ay qağa? Eh sənin dünyadan xəbərin yoxdu bəyəm? Odnaklassnikdə, saytlarda ne bilim telekanalların vasitəsi ilə...  yeri gəlmişkən bu telekanallarda kişilərə yemək bişirmək, qadınlara isə oxumaqdan başqa bir şey öyrətmirlər! Onda xanımlar evdə oturar, kişilər çörək dalıyca gedərdilər. indi nə olub? Daha nə olacaq görmürsən? Gərək hər sözü mən danışım sonra da özümü salım bəlaya?  Yox mənlik deyil . Amma Sabir rəhmətlik bir tərəfinə baxanda düz edirmiş:

                                         Oğul mənimdir əyər oxutmuram əl çəkin

                                         Eyləməyin dəngəsər oxutmuram əl çəkin

    Rəhmətlik uzaq görən adam olub, bilirmiş ki, bu uşkolun axırı belə olacaq, baş örtüklərini açacaqlar millət də bulara heykəl qoyacaq, bax bunun dalınca müsaqibə başlayacaq soyun ha soyun görək harda bənd olacaq?  Vallah Üzeyir bəy də Gülnazla Məşhədi İbadı evləndirə bilsəydi Məşhədi onu evdən bayıra buraxmayacaqdı. Məni qınasaz da deyəcəm düz iş görmüş olardı. Günlaz xanıma məyər avrovijinə getmək lazım idı? Heç Məşhədiyə də bu lazım deyildi. Məşhədiyə bir ömür gün yoldaşı bir iki dənə də tərbiyəli uşaq onlar da gəlib Cavadxan sayağı axır damla qanına qədər dayansın düşmənlə üz-üzə day düşmənə arxa çevirib  qaçmasınlar. Heç Sərvər də Günlazı gözəllik müsabiqəsinə aparmadı mindirdi faytona bir başa kəndə. Ağanı Allah saxlasın bir tikə halal çörək bir daxma bir də abır həya bundan yaxşı bir zad varmı? Gəlin qəbul edək ki, Mirzə "kirdarı yamandı qoyma gəldi” deyəndə də çox güman ki, bu günü nəzərdə tuturmuş axı o, xalqın üzaq görən və dərdli şairi idi.

                                       Seyli tən öylə təməvvüclə alıb döri bərim

                                       Bənzərəm bir qocaman dağə ki, dəryada durar.

                                       Döysədə canımı mınlərlə məlamət ləpəsi

                                       Zövrəqi-himmətim əvvəlki təmənnada durar

                                       Nə qəm, uğratsa da bir gün məni ifnaya zaman

                                       Mən gedərsəmsə məramım yenə dünyada durar

                                       Bu dərdlər öldürdü yazığı. Allah rəhmət etsin.

  Hə gələk Tanrıqulular kəndindəki toya  qəribə oldu çox qəribə! Vağzalı yerinə İskəndər balıqçının mahnısını çaldılar. Köhnə toylardan bir əsər əlamət görmədik orda xanəndələr oxumaq əvəzinə oynayırdılar camaat da onların səsinə yox özünə baxırdılar hələ yerində onların havasını tutub oynayanda var idi, arvad kişi bir yerdə oturmuşdular hətta bəzi oxuyanların ağzı yalandan acılıb yumulurdu və səs başqa yerdən gəlirdi. Çox qarışıqlıq idi. Bir nəfər muğamat zakaz etmək istəyəndə ona dedilər ay bala bura toydur Cümə axşamına gəlməmisən, çox söz-söhbətlər yarandı. Bu toyda kimi nala kimisi də mıxa vururdu. Bu mübahisənin düşməsində hamı biri-birini suclayırdi. Mən dili qurtlamış dedim: Görəsən bəylə gəlinin kəbini oxunub? Az qaldılar döysünlər məni. A kişi indi gör hansı əsrdi dinin ciddi məsələləri qalıb sən də yapışmısan kəbindən. Görməyirsənki, camaat şir kimi atılıb meydana? Səndə dovşan kimi çəkilib bir kənarda ağzına su alıb susmusan. Dedim: Ay bala hər şey elə kəbindən başlayırdı da. Stalinin kəbini yox idi ki, millətə bu qədər zulm etdi, danışanların dilini kəsdi. Dedilər: yox sən qorxaqsan ona görə də danışmırsan. Dedim: ay bala danışıram da siz mənə qulaq asmayanda o yerində oynayanlar heç adam hesab etməzlər. Bu vaxt bir nəfəri qarşılayıb toyxanaya gətirdilər. dedilər: Bu bizim kəndi Qızıl bayraq kolxozunda təmsil edib. Hə nə yaxşı! Oğul gəl görüm neçə medal verdilər sənə? A kişi bu bizim dildə danışa bilmir. Buy onda bizi necə təmsil etdi? Dedilər: a kişi oxumaqa nə dil? Bala, dillə oxuyurlar da!  dilimizi bilməsə də bizim kənddəndi. Dedim ay bala mən də onu deyirdim də hamımız Adəmlə Həvvanın evladlarıyıq təki adamlığın olsun. Hansı dildə danışırsan danış dediz ki, bizə başqa dildə danışan lazım deyil. Sus ay kişi. Susum da nə deyirəm? Istədilər xaricdə oxumuş bir adamı məsləhət üçün çıxartsınlar yuxarı başa. dedilər: xaricdə oxuyan olmaz dedim: ay bala siz ki, hamınız xaricdə oxumusunuz sizə olar buna yox?  Həddini bil a kişi. Baş üstünə bir nəfər Qarabağ şikəstəsi zakaz vermək istədi. Dedilər o bizim urəyimizdədir. Bir də ki, atəşkəsdi sakit olun görək bu üclük neyləyəcək? Çox əziyyət çəkirlər günləri yollarda keçir. Narahat olmayın axır doyacaqlar, ay bala icazə ver səndən bir söz də soruşum, sizin bu kənd çox bərəkətlidir kim əlinə bel alıb işləməyə başladı çox keçmədən pullaşırlar? A kişi çox qəliz sual verirsən zəhmət çəkirlər də ona görə də kənd camaatı onların zəhmətini qiymətləndirir. Oğul biz də zəhmət çəkirik də! Yox ağsaqqal siz xeyrə yaramırsız. Bala, elin karına gələnin xeyri olar, biz olmasaq bəs bu ölüləri kim basdıracaq? Bizə də bir qiymət verin də. Qiymət almaqdan ötəri elə gərək kilip çəkdirəsən?  Birdə ki, kəndxuda bizə kilip çəkdirməyə icazə vermir. Düz eləyir öyrənmisiz oğurlüq işləməyə. Buy ölmədik bunu a eşitdik. Hələ bu harasıdır? O,gun saxlayıblar məni ki, üff elə görüm icməmisən? Mat məttəl qaldım. Dedim olar keşişlə belə rəftar etmirlər sənə nə olub? Dedi toydan çıxmısan da! Yox ay bala mən hələ gedirəm. Bir də sənə düz məlumat verməyiblər bizim ickisiz toylarımız da var, hamı sakitçə oturub qulaq asırlar heç mübahisə zad da düşmür. Nə isə aləm dəydi bu toyda bir-birinə hərə bir tərəfə çəkirdi bunlar da hey məni soyürdülər ki, niyə kəbindən danışdın? Ay qardaş Vallah kəbini toyda kəsərlər öləndə namaz qılıb yasin oxuyarlar, siz bir az qazlısız ona görə də yerini dəyişik salmısınız. Nə isə Tanrıqulular kəndinin əhvalatı bu formada davam edirdi. Mən də başqa bir şeyi bəhanə edib getdim namaza, namaza getməyimi də onlara bildirmədim ki, buna da bir qulp qoyarlar. Namazdan qayıdanda gördüm toy davam edir mübahisəli oyun havaları çalınır mübahisələr davam edirdi. Deyirəm necə kasıbın toyuna şulluğ saldılar ee. Görəsən bu kimə lazım idi? Amma hər şey o havanın üstündə başlandı. Bu vaxt bir cavan oğlan mənə yaxınlaşıb dedi:  Molla əmi, sən dünya görmüş adamsan o hava kimin zakazı idi? 

                      Hacı Əhliman  Rüstəmov                           2010          www.ahliman.com