I.      Quran hafizləri

II.      Quranın bir yerə toplanması

III.      Mövla İmam Əli (ə)-ın topladığı Quranın xüsusiyyətləri

IV.      Birinci və üçüncü xəlifənin dövründə Quranla əlaqədar görülən işlər

V.      Qiraətin vücuda gəlmə mərhələləri

 

Quran hafizləri

Səhabələr arasında Quranı əzbər bilən bir çox şəxslər var idi. Həmçinin onların arasında Peyğəmbər (s)-in həyat yoldaşlarından da var idi. Quranı əzbər bilənlərin adlarını bir-bir qeyd etmək çox uzun çəkdiyinə görə onların ancaq məşhurlarının adlarını yazırıq: Əli ibni Əbutalib (ə), Əbdullah ibni Məsud, Ubey ibni Kəb, Zeyd ibni Sabit, Osman, Məaz ibni Cəbəl, Əbu Ərda, Əbu Əyyub, Səd ibni Ubeyd, Əbu Zeyd.

 

Quranın bir yerə toplanması

Bəzi səhabələr Peyğəmbər (s)-in zamanında özləri üçün Quranı toplamışdılar. Həzrət Əli (ə) Peyğəmbər (s)-dən sonra birinci şəxsiyyət olduğuna görə Həzrət Peyğəmbər (s) Quranı kitab halına salmağı ona tapşırdı.

Əbubəkr Həzrət İmam Sadiq (ə)-dan nəql edir ki, Peyğəmbər (s) Əliyə (ə) buyurdu: "Ey Əli! Bu Quran mənim yatağımın yanında, kağız və ipək parçalarının üzərindədir. Onu bir yerə toplayın, yəhudilər Tövratı aradan aparan kimi onu zay etməyin.

يا على القران خلف فراشى فى المصحف و القراطيس فخذوه و اجمعوه ولا يضيعوه كما ضيعت اليهود التوراة

Beləliklə Quran Həzrət Peyğəmbərin (s) göstərişi ilə, elə özü həyatda ikən kitab halına gətirildi. Həzrət İmam Əli (ə) Peyğəmbər (s)-in rehlətindən 6 ay sonra Quranı təfsir və maarifi ilə bir yerdə yenidən cəm edib bir dəvənin üzərinə qoyaraq camaata göstərdi.

Muhəmməd ibni Seyreyn Əkrəmədən nəql edir: Peyğəmbər (s) vəfat edəndən sonra camaat Əbu Bəkr ilə biət etdilər. İmam Əli (ə) Quranı toplamağa başladı və bu işi altı aya tamam etdi.

Muhəmməd deyir: Əkrəmədən soruşdum: başqaları da Quranı toplamağa məşğul idilər? O, dedi: Əgər ins və cin istəsəydilər də Əli kimi edə bilməzdilər.

 

Mövla İmam Əli (ə)-ın tərtib etdiyi Quranın xüsusiyyətləri

Mövla İmam Əli (ə) Quranın təhrif olunmamağı üçün onu toplamağa başladı və bu işi axıra qədər, kamil surətdə tamam etdi. Onun tərtib etdiyi Quranın özunəməxsus xüsusiyyətləri var idi. O, Quranı gördüyümüz formanı saxlamaqla yanaşı əlavə işlər də gördü:

1.       Quranı nazil olduğu tərtiblə topladı.

2.       Bu Quran, ayələrin nuzul səbəblərini, nazil olma məkanını və kimlərin barəsində nazil olmağını özündə ehtiva etmişdi.

 

Mövla İmam Əli (ə) topladığı bu Quran irs olaraq imamların birindən digərinə keçərək axırıncı imamın yanında olduğuna dair dəlillər vardır. Bir rəvayətdə nəql olunur ki, Təlhə Əli (ə)-dan bu Quranın barəsində soruşanda Əli (ə) buyurdu: "Mən bu Quranı Peyğəmbər (s)-in əmri ilə toplamışam, onun əmri ilə də oğlum İmam Həsən (ə)-a təhvil verəcəyəm, çünki o, mənim canişinimdir. O da öz növbəsində öz canişininə və bu cürə davam edərək sonuncu imamın yanında qalacaqdır.”   

 

Birinci və üçüncü xəlifənin dövründə

Quranla əlaqədar görülən işlər

Birinci xəlifənin dövrundə də onun göstərişi ilə əldə olan Quranın nüsxələri artırıldı. Yəmayə müharibəsində 1700 nəfərə yaxın müsəlman şəhid oldu. Onlardan ən azı 450 nəfər qare idilər. Bunun kimi başqa işlər səbəb oldu ki, birinci xəlifə Quranı çoxaltmaq fikrinə düşdü. Qarelərin aradan getməyi ilə Quran barəsində ixtilafın yaranmasından ehtiyyat etdi.

Təqribən 13 ildən sonra üçüncü xəlifə Osman da Quranı çoxaltmaq fikrinə düşdü. Odur ki, bir heyət təşkil edib bu işi onlara tapşırdı. Çox ehtimala əsasən Osman 5 ədəd Quran düzəltdirdi və onları Kufə, Şam, Bəsrə və Məkkə şəhərlərinə göndərdi. Birini isə islamın mərkəzi olan Mədinə şəhərində saxlatdırdı. Buna səbəb hamının o Qurana baxıb oxumağı və Quranda ixtilafın vücuda gəlməməsi idi. Osman hər bir Quranla bir qare göndərdi ki, onların vasitəsi ilə Quran müsəlmanlara oxunsun. Osmanın tərtib etdiyi Quran əvvəlki Quranlar kimi nöqtəsiz və erabsız idi. Indi onlardan heç bir əsər-əlamət qalmayıbdır.

Xəlifələrin tərəfindən Quranın artırılmasına nisbət imamların mövqeyi müsbət idi və müxalifət etməyiblər.

Dördüncü əsrin axırlarına qədər müsəlmanlar Quranı "Kufi” xətti ilə yazırdılar. Ondan sonra Quran "Nəsx” xətti ilə yazılmağa başladı. Qurani-Kərim daha artıq qorunub saxlanmaq və düzgün oxunmaq üçün onu nöqtələyib erabla yazdılar. İlk dəfə bu iş Əli (ə)-ın şagirdi Əbu Əsvəd Duvelinin vasitəsi ilə əmələ gəldi.

 

Qiraətin vücuda gəlmə mərhələləri

Quranın oxunma formalarını yeddi mərhələyə bölmək olar:

1.       Peyğəmbər (s) bəzi səhabələrə Quranı oxumaq yolunu təlim etdi. Bəzi səhabələr də bu barədə Həzrət Peyğəmbər (s)-ə təkliflər vermişdilər. Bu mərhələnin əfradı aşağıdakılardan ibarətdir: Əli ibni Əbutalib (ə), Ubey ibni Kəb, Əbdullah ibni Kəb, Əbdullah ibni Məsud, Zeyd ibni Sabit, Osman ibni Əffan, Əbu Musa Əşəri və Əbul Dərda.

2.      Birinci dəstənin təlimi vasitəsi ilə ikinci dəstə qarelər əmələ gəldi və qiraətlər bəzi şəxslərə nisbət verildi.

3.      Osmanın vasitəsi ilə Quranın vahid qəraəti üçün qarelər və quranların tərtib edilməsi.

4.      Bəzi ixtilafların nəticəsində təzə nəsil qare və hafizlərin meydana gəlməsi.

5.      Qiraətin həddindən artıq inkişaf edib, o cümlədən "qurrae səb”-in vücuda gəlməsi.

6.      Qiraət üçüncü əsrdə şifahi formadan yazılı formaya çevirilməyə başlandı. Bu iş bir neçə nəfərin vasitəsi ilə oldu. Onlar Qasim ibni Səlam, Əbu Hatəm Səcistani, Əbu Cəfər Təbəri və s. idilər.      

7.      Dördüncü əsrin əvvəllərində İbni Mücahidin Vasitəsi ilə qiraət "yeddi qiraətə” hasarlandı və bundan sonrakı yazılar da bu səmtə yönəldi.

 

10-cu Dərsin Sualları

1)      Həzrət Peyğəmbər (s)-in zamanında yaşayan Quran hafizlərindən bir neçəsini sadalayın.

2)      Sonuncu səmavi kitab olan Quranın toplanaraq bir kitab halına salınması kimi məsuliyyətli bir işi Həzrət Peyğəmbər (s) öz zamanındamı həyata keçirdi, ya özündən sonraya saxlayaraq ümmətin ixtiyarına qoydu? Cavabınızı əsaslandırmaq üçün dəlil olaraq ayə və ya hədis gətirin.

3)      Həzrət İmam Əli (ə)-ın, Həzrət Peyğəmbər (s)-in rehlətindən sonra tərtib etdiyi Quranın əlimizdə olan Quranla ümumi və fərqli cəhətləri nə idi?

4)      Birinci və üçüncü xəlifənin dövrundə Quran ilə əlaqədar hansı işlər görülmüşdü?